Antropogeneza (gr. ánthrôpos istota ludzka, génesis geneza) - filogeneza człowieka, alias początek, szlak komunikacyjny rozwojowa i procesy biologiczne, które doprowadziły do powstania anatomicznie nowoczesnego człowieka rozumnego (Homo sapiens sapiens), wyjaśniane na gruncie teorii ewolucji w oparciu o osiągnięcia antropologii, filogenetyki molekularnej i antropolingwistyki.
Spis treści
//
Stan człowieka w przyrodzie
Z biologicznego punktu widzenia gość klasyfikowany jest w charakterze ssak łożyskowy z najlepiej wśród wszystkich zwierząt rozwiniętym mózgiem, co - równolegle wielu innych gildia - stawia go wśród ssaków naczelnych (Primates). Człekokształtne naczelne wyróżnia niedobór ogona, większe wymiary ciała i bardziej natężony mózg. Potrafią uznawać za dobre postawę dwunożną. Do człowiekowatych (Hominidae) zalicza się dzisiaj bok w bok człowieka jego wymarłe formy i orangutany, goryle i szympansy. W tej grupie (rodzinie) modny gość myślący jest jedyną żyjącą istotą, która poruszając się na dwóch nogach w postawie wyprostowanej, posługując się umysłem i mową nauczyła się dawać sprzęt i za ich pomocą umyślnie reformować swoje sąsiedztwo, zawiązywać kulturę i wznosić cywilizacje.
Analogicznie, jakże pod ręką wyjaśnianiu powstania życia na Ziemi, pełne naświetlenie powstania człowieka powinno podawać obrót powstawania charakteryzujących go gildia, za które - w dużym uproszczeniu - przyjmuje się zwykle zdobycie naziemnego, dwunożnego chodu, pionizację postawy ciała, rozszerzenie mózgowia i pojawienie się inteligencji rozumianej jak myślenie (również abstrakcyjne), kompetencja uczenia się i rozwiązywania problemów. Również w tej kwestii nie ma pełnej teorii. Na dole przedstawiono próbę podsumowania obecnego stanu wiedzy.
Resume dziejowy myśli ewolucyjnej
Porównanie szkieletów człowieka (z lewej) i goryla.
Szkic z Brehms Tierleben, Small Edition 1927
Podobieństwa między ludźmi i niektórymi dużymi małpami człekokształtnymi dostrzegano od wybitnie dawna. Malajczycy nazywali orangutana leśnym człowiekiem (orang-outang).
Kolejny krok rozwoju myśli ewolucyjnej rozpoczął się od odkrycia w 1829 (Engis, Belgia), w 1848 (Forbes’ Quarry, Gibraltar) i w 1856 roku (Neanderthal, Rajch) kości istot podobnych do człowieka (neandertalczyk). Pojawiło się wtedy sąd człowieka jaskiniowego, które przetrwało do naszych czasów w kulturze masowej. Do czasów Darwina w świecie chrześcijańskim panowało powszechne mniemanie o wyjątkowej pozycji człowieka wśród żywych stworzeń (antropocentryzm). Opublikowana przez Darwina projekt ewolucji wywołała lawinę dyskusji między naukowcami (Thomas Henry Huxley, Georges Cuvier, Charles Lyell, Richard Owen, Alfred R. Wallace i inni) i w wielu innych kręgach.
Karol Darwin zakładał, że poszukiwania skamielin wczesnych hominidów powinny egzystować prowadzone w Afryce (Darwin, 1871). Wnioskował w ten sposób z analizy zasięgu naturalnego występowania gatunków najbliżej spokrewnionych z człowiekiem.
Poszukiwania prowadzone w różnych regionach świata - mina młodszymi genealogicznie okazami - nie dostarczały nowych danych o formach starszych od neandertalczyka. Począwszy od 1924 wypadek zaczęła się zastępować. Wskazywany przez Darwina linia postępowania poszukiwań wydawał się właściwy i kolejne lata przynosiły jeszcze to nowe odkrycia. Ostrzeżenie całego świata skoncentrowała się na afrykańskich stanowiskach archeologicznych.
Pierwsza odbudowa wyglądu neandertalczyka
W miarę napływających doniesień z wyników badań ponad znalezionymi skamielinami wyobrażenie kosztowny rozwojowej człowieka ulegał zmianie. Pojawiły się naukowe opisy odkrytych szczątków, zupa próby ich klasyfikowania (Australopithecus, Plesianthropus, Paranthropus, Zinjanthropus, Gigantopithecus, Oreopithecus bambolii, Meganthropus, Pithecanthropus, Palaeoanthropus, Cyphanthropus, Euranthropus, Protanthropus) natomiast pierwsze danie próby rekonstrukcji ich wyglądu. Kolejne odkrycia dostarczały nowych danych, często na amen zmieniając poprzedni, ledwo zarysowujący się wizja antropogenezy.
Filogeneza
Dopóki pojawił się człowiek
Pierwsze łożyskowce (Eomaia) pojawiły się w kredzie z grupy wymarłych, żyworodnych ssaków, nazywanych Eupantotheria, Eomaia być może dała pierwsza oznaka kilku grupom: Xenarthra, Afrotheria, Euarchontoglires, Laurasiatheria tudzież Protoeutheria. Pierwsze danie euarchonty (Plesiadapis), w paleocenie dały pierwsza oznaka pierwotnym małpiatkom, te dały pierwsza oznaka linii ewolucyjnej, której pierwszym przedstawicielem był Eosimias, żyjący 45-40 mln lat temu. Do tej linii ewolucyjnej dzisiaj należą małpy szerokonose, makakokształtne zaś małpy człekokształtne. Na podstawie analizy wyników badań molekularnych ustalono, że małpy szerokonose (Platyrrhini) oddzieliły się od wąskonosych ok. 35 mln lat temu, która w paleocenie i na początku eocenu razem z Eurazją tworzyła Laurazję.
Hominoid, hominid, Homo
Czaszki hominoidów: (od lewej) istota ludzka, szympans, orangutan i makak
Późnomioceńskie (15-5 mln lat temu) naczelne określane są w charakterze hominoidy. Charakteryzuje je:
- brak ogona
- zatrzymanie rozrostu kości miednicy
- budowa ramion i barków umożliwiająca zawieszanie się na gałęziach
- mózg lekko bardziej natężony aniżeli u współczesnych małp (z uwzględnieniem proporcji ciała)
- rozwój wzroku
Do tej grupy zaliczane są driopiteki.
Przypuszczalny powierzchnia pojawienia się pierwszych hominidów
Hominidami określane są gatunki, które wyróżnia:
- dwunożność - właściwość do niedawna przypisywana jeno człowiekowi
- znaczny spotęgowanie mózgu w stosunku do proporcji ciała
- zmiana w uzębieniu i muskulaturze
- naziemny zwyczaj życia
- długotrwały rozbudowa osobniczy
Kiedy i dokąd sznur elektryczny hominidów oddzieliła się od linii małp człekokształtnych i przez jakie stadia przeszła póki osiągnęła stopień człowieka?
Orangutany oddzieliły się od linii prowadzącej do człowieka ok. 12 mln lat temu. Najwcześniejszym z mioceńskich hominidów był oreopitek (9-7 mln lat, Włochy). Analizy molekularne wskazują, że z początku goryle (nad 8 mln lat), a później - bliżej spokrewnione z człowiekiem - szympansy (między 6-4 mln lat temu) oddzieliły się od linii Homo.
Czaszka australopiteka
Za najstarszych przedstawicieli rodziny człowiekowatych uznaje się Sahelanthropus tchadensis (choć jego dwunożność nie została potwierdzona) i Orrorin tugenensis, których resztki znaleziono w Afryce. Ok. 5,5 mln lat temu - również w Afryce - pojawiły się ardipiteki (A. kadabba i A. ramidus), a po nich zupa australopiteki (4-2 mln lat temu) i spokrewnione z nimi parantropy. Skamieniałościom australopiteków towarzyszyły sprzęt kamienne, pomimo tego nie ma pewności, azali nie były one wytworem późniejszych albo żyjących wprzódy wyżej rozwiniętych hominidów przebywających na tym samym terenie. Z tego okresu (3,6 mln lat) pochodzą najstarsze znane odciski stóp z Tanzanii przypisywane dwunożnym człowiekowatym (Katafalk Leakey, 1977) natomiast odkryty w 1999 Kenyanthropus platyops.
Hominidy nim pojawieniem się pierwszych Homo
Nazwa
Szacowany czas występowania
Obszar występowania
Uwagi
†Sahelanthropus tchadensis
7 mln lat temu
środkowa Afryka
†Orrorin tugenensis
6,1-5,8 mln lat temu
Kenia
być być może przodek szympansa
†Ardipithecus kadabba
5,8-5,2 mln lat temu
Etiopia
†Ardipithecus ramidus
4,4 mln lat temu
Etiopia
†Australopithecus anamensis
4 mln lat temu
Kenia,Etiopia
†Australopithecus afarensis
3,9-3 mln lat temu
Etiopia,Tanzania,Kenia
uważany za bezpośredniego przodka rodzaju Homo
†Australopithecus bahrelghazali
3,5 - 3 lat temu
Czad
†Australopithecus africanus
3,3-2,4 mln lat temu
Afryka Południowa
†Australopithecus garhi
2,5 mln lat temu
Etiopia
†Paranthropus aethiopicus
2,5 mln lat temu
Kenia
†Paranthropus boisei
2-1,4 mln lat temu
wschodnia Afryka
†Paranthropus robustus
1,6 mln lat temu
Afryka Południowa
†Kenyanthropus platyops
3,5 - 3,2 mln lat temu
Kenia
Australopithecus afarensis(?), ew. przodek Homo rudolfensis
Zupa ślady człowieka
Najstarszych przedstawicieli rodzaju Homo ( z jęz. angielskiego hominin na rzecz odróżnienia od hominid) znamy z pokładów datowanych na ok. 2,6 mln lat. Wyróżnia je:
- największa wśród znanych gatunków objętość puszki mózgowej
- mniejsze siekacze i kły niewystające pozór linię innych zębów, grubsze polewa, forma uchwyt ślusarski z większym natężeniem paraboliczny aniżeli u wcześniejszych naczelnych
- budowa stopy, u człowieka palce stopy utraciły chwytność
- czaszka w wyższym stopniu zaokrąglona, z mniejszą częścią twarzową
- umiejętność wytwarzania narzędzi
Zobacz więcej w osobnym artykule: Człowiek.
Czaszka pitekantropa
Pierwszym śladom przedstawicieli rodzaju Homo towarzyszą prymitywne utensylia kamienne. Utensylia znalezione w wąwozie Olduvai (cywilizacja Olduvai) - datowane na ok. 2,6 mln lat (Hadar, Omo i Turkana), a w Azji na ok. 2 mln lat - przypisywane są Homo habilis (człek zręczny). Przypuszczalnie wyłonił się z australopiteków. Był od nich z większym natężeniem nastroszony, osiągał ok. 130 cm wzrostu i proch bardziej natężony mózg. Świadectwa kopalne wskazują na jego frekwencja do ok. 1,5 mln lat temu. Od ok. 1,8 mln do 70 tys. lat temu żył H. erectus i H. ergaster nieraz traktowane w charakterze jeden wersja - pitekantrop zwany człowiekiem wyprostowanym. Jego (czy też ich) ślady znajdowane są w Afryce, Azji i Europie, co sugeruje, że był pierwszym gatunkiem, jaki opuścił Afrykę. Pitekantrop udoskonalił robienie narzędzi, polował na zwierzęta i potrafił rozpalać żar. Przypadkiem tworzył struktury społeczne oparte na związkach rodzinnych.
Czaszka neandertalczyka
Ok. 350 tys. lat temu na terenie Europy pojawili się pierwsi przedstawiciele neandertalczyka (Homo neanderthalensis). Zupa ślady Homo sapiens datowane są na ok. 250 tys. lat (prymitywny Homo sapiens). W Europie pojawił się ok. 45 tys. lat temu (kromaniończyk), a w związku z tym w czasie gdy żyli w dalszym ciągu neandertalczycy. Obydwa gatunki koegzystowały równolegle siebie przez mimo 10 tys. lat. Do te pory nie rozumie się samo przez się, co spowodowało wymarcie neandertalczyków.
Czaszka kromaniończyka
Od stada do cywilizacji
Współczesny Homo sapiens zajmował się głównie myślistwem. Prowadził koczujący zwyczaj życia. Polowania dostarczały mu wysokokalorycznego mięsa, skór, którymi się okrywał a kości wykorzystywanych do wytwarzania jeszcze wydajniejszych narzędzi. W poszukiwaniu zwierzyny i nowych terenów łowieckich zaludniał nowe obszary.
Zobacz więcej w osobnym artykule: Prehistoryczne wędrówki ludzkości.
Wiara i kultura
Najstarsze ślady religii pojawiły się 100 tys. lat temu w postaci pochówków (przekonanie w życie pośmiertne) i rysunków naskalnych.
Zobacz więcej w osobnym artykule: Religie prehistoryczne.
Zobacz więcej w osobnym artykule: Religie rodzime Australii i Oceanii.
35-30 tys. lat p.n.e. temu pojawiły się zupa zabytki sztuki prehistorycznej, malowidła naskalne w jaskiniach nazywane sztuką paleolitu.
Uprawa roli i hodowla
Wędrówki zwierząt poszukujących źródeł wody i żywności przyczyniły się przypuszczalnie do celowej ‘opieki’ powyżej zwłaszcza przydatnymi na rzecz człowieka gatunkami. Wcześniej ok. 9 000 - 8 000 p.n.e. doszło do udomowienia pierwszych zwierząt (piesek, owca, głupia gęś). Prawie że 10 000 lat p.n.e. homo sapiens zasiał ziarna dziko rosnących roślin, a naokoło 8 000, a w niektórych regionach do 3 000 lat p.n.e. rozpoczął celową uprawę roli (zobacz: uprawa roli). Przyczyniło się to do zmiany trybu życia na tutejszy. Zaczęły buntować się zupa osady, a ok. 6,8 tys. lat temu - zupa miasta.
W ów podejście prymitywny Homo sapiens przez 250 tys. lat opanował wykapany pusty od lodu świat i w charakterze wyłączny z rodzaju Homo nabył umiejętności pozwalające mu przeżyć do czasów, które określamy początkiem cywilizacji.
Przypisy
- ↑ Podgatunek szympansa zwyczajnego - Pan troglodytes verus potrafi przynosić w wyniku i wyzyskiwać sprzęt służące do zabijania innych zwierząt.
- ↑ Maciej Faflak, Duże małpy w drobny mak bez ogona, Międzynarodowy Biuletyn Ulegający biodegradacji, No. 3. - 11. 2005
- ↑ Współcześnie Pan troglodytes Blumenbach, 1775
- ↑ Karol Linneusz, Systema Naturae 10th edition, 1758
- ↑ Non placet, quod Hominem inter ant
- ↑ Charles Robert Darwin, The Origin of Species by Means of Natural Selection, 1859
- ↑ Carlos G. Schrago, On the time scale of new world primate diversification, American Journal of Physical Anthropology, 28 Nov 2006
- ↑ Philip D. Gingerich, Early Eocene Cantius torresi-oldest primate of modern aspect from North America
- ↑ Thierry Smith, Kenneth D. Rose, Philip D. Gingerich, Rapid Asia-Europe-North America geographic dispersal of earliest Eocene primate Teilhardina during the Paleocene-Eocene Thermal Maximum
- ↑ Groves, 2001
Zobacz też
- Teoria wodnej małpy
- en:Wikipedia List of human fossils (en)
- en:Wikibooks Paleoanthropology Origin (en)
Linki zewnętrzne
W języku angielskim:
- Palaeos.org
- Paleoanthropology
- In Search of What Makes us Human
- Discovery of Early Hominids
- Paleoanthropology in the 1990’s
- The Evidence for Human Evolution
- Exploring the Creation/Evolution Controversy
- Becoming Human
W języku polskim:
- Antropogeneza
- Ewolucja człowieka
Bibliografia przedmiotu
- Steve Olson Mapowanie historii ludzkości - Zamierzchłe czasy ukryta w naszych genach, 2003
- Roger Lewin Wprowadzenie do ewolucji człowieka, 2002
- G. C. Conroy Reconstructing Human Origins: a modern synthesis New York: W. W. Norton, 2005
- Henryk Szarski Historia zwierząt kręgowych, PWN, 1998
- Prof. dr hab. Jerzy Odyniec, Wykłady